Sosyal

Twitter

Engelli Vatandaşların Hukuki Hakları

İnsan hakları, insanlara sadece insan oldukları için verilmiştir. Bunun için insan olarak doğmak yeterlidir. İnsan hakları hukuku açısından, bir insanın beyaz ya da zenci olmasının, kadın ya da erkek olmasının, zengin ya da fakir olmasının, kültürlü ya da cahil olmasının hiçbir önemi olmadığı gibi, sağlıklı veya özürlü olmasının da hiçbir önemi yoktur. Her insan doğduğu andan öldüğü ana kadar bu haklara eşit olarak sahiptir. 1789 İnsan Hakları Bildirgesi’nin 1. maddesinde,“İnsanlar özgür ve haklar bakımından eşit doğarlar” hükmüne yer verilmiştir.

İnsan hakları, uluslararası en üst düzey haklardır ve bu yüzden her hukuk devletinde anayasal düzeyde tanınırlar. Bizim Anayasamızda da insan hakları, “Temel Hak ve Ödevler” başlığı altında düzenlenmiştir. Engellilerin hakları da kuşkusuz insan haklarına dahildir ve engelli vatandaşlar için devlete bir takım ödevler yüklenmektedir. En başta, 1982 Anayasası’nın 2. maddesine göre, Türkiye Cumhuriyeti bir sosyal hukuk devletidir ve sosyal devlet olmanın gereği olarak sakat ve engelli vatandaşları topluma kazandırmakla ve onların kimseye avuç açmadan yaşayabilmelerini sağlamakla yükümlüdür.

Anayasanın belirli maddelerinde engelli vatandaşların özel olarak korunacağı belirtilmiş- tir. Eğitim ve öğretim hakkının düzenlendiği 42. maddenin 8. fıkrasında, “Devlet, durumları sebebiyle özel eğitime ihtiyacı olanları topluma yararlı kılacak tedbirleri alır” hükmü kabul edilmiştir. Eğitim ve öğretim kurumlarında engelli öğrencilerle özel olarak ilgilenilmesi ve gerekiyorsa bunlar için ayrı ve özel programlar uygulanmasının hukukî gerekliliği bu hükümden doğar. Anayasa, devleti, bununla ilgili yasal düzenlemeler yapmakla yükümlü kılmıştır.

Anayasanın 49. maddesine göre, “Çalışma, herkesin hakkı ve ödevidir.” Bu hükümdeki “herkes” kelimesi çok önemlidir. Çünkü buradan, engelli olsun ya da olmasın tüm vatandaşların çalışma hakkına sahip oldukları ve çalışmanın aynı zamanda bir ödev olduğu sonucu çıkmaktadır. 50. maddenin 2. fıkrasında da, bedenî veya ruhî yetersizliği olanların çalışma şartları bakımından özel olarak korunacakları öngörülmüştür. Kamu hizmetine girme bakımından 70. madde, “Her Türk kamu hizmetlerine girme hakkına sahiptir” denmiştir. 2. fıkrada bir ayırım yapılmıştır. Buna göre, “Hizmete alınmada, görevin gerektirdiği niteliklerden başka hiçbir ayırım gözetilemez.” Yani kamu hizmetinde engelliler kendi niteliklerine uygun işlerde çalıştırılacaklardır. Tabii ki bu kural özel sektör için de geçerlidir.

Bu anlatılanlarla bağlantılı olarak ve sosyal devlet olmanın bir gereği olarak İş Kanunu’nda gerekli bazı düzenlemeler yapılmıştır. İş Kanunu’nun 30. maddesine göre, işverenler, 50 veya daha fazla işçi çalıştırdıkları işyerlerinde, özürlü, eski hükümlü ve terör mağduru işçiyi meslek, beden ve ruhî durumlarına uygun işlerde çalıştırmakla yükümlüdürler. Bu kapsamda çalıştırılacak işçilerin oranı yüzde altıdır. Ancak, özürlüler için belirlenecek oran, toplam oranın yarısından az olamaz. Buradan çıkan sonuç, bu yüzde altılık oranın en az yüzde üçlük bölümünün engelli işçilere ayrılacak olduğudur. Geriye kalacak olan en fazla yüzde üçlük bölüm, eski hükümlüler ve terör mağdurları arasında paylaştırılacaktır. Somutlaştıracak olursak, 100 işçinin çalıştığı bir işyerinde işveren, en az üç engelli vatandaş çalıştırmakla yükümlüdür. Diğer üç kişi de terör mağdurları ve eski hükümlülerden oluşacaktır. 50 işçi çalıştıran işverenler ise, en az iki engelli ve bir eski hükümlü çalıştırmak zorundadırlar. Görüyoruz ki, kanun koyucu engellilerin korunmasına, eski hükümlü ve terör mağdurlarının korunmasından daha fazla önem vermiştir. İşverenin işçisi iken sakatlananlara öncelik tanınacaktır.

Bedeni, zihni veya ruhi özrü, oran olarak %40 ilâ %70 arasında olanlar bu hükümden faydalanırlar. Bu oranı saptayacak olan Resmi Sağlık Kurulu’dur. Şayet, sakat kişinin %70 oranından daha fazla bedensel özrü bulunuyorsa, bir işte verimli bir şekilde çalışabileceği sağlık kurulu raporuyla belgelenmesi halinde, Sakatların İstihdamı Hakkındaki Tüzük’ün 2. maddesine göre “sakat” sayılıp işe alınacaktır.

Yer altı ve su altı işlerinde engelli işçi çalıştırılamaz ve işçi sayısının tespitinde buralarda çalışan engelliler hesaba katılmaz.

Bir işyerinden malûlen ayrılmak zorunda kalan ve daha sonra malûliyeti ortadan kalkan işçiler, eski işyerlerinde tekrar işe alınmalarını istedikleri takdirde, işveren bu kişileri eski işleri veya benzeri işlerde boş yer varsa derhal, yoksa boşalacak ilk işe, başka isteklilere tercih ederek, o andaki şartlarla işe almak zorundadır. Aksi halde, tekrar işe almadığı bu eski işçisine altı aylık ücret tutarında tazminat ödemek zorunda kalır. Sakatlanan işçi kendi istek ve arzusuyla işten çıkarılmış olsa da bu hükümden yararlanır.

İşverenler, çalıştırmakla yükümlü oldukları işçileri Türkiye İş Kurumu aracılığıyla sağlarlar. Sakatların İstihdamı Hakkında Tüzük’ün 8. maddesine göre, İşyerinde 50 ya da daha fazla işçi çalıştırmaya başladıkları anda işverenler, bir ay içerisinde bu durumu Kuruma bildirmekle yükümlüdürler. Kurum da her açık iş için uygun engelli kişileri 15 gün içinde işverene bildirmek zorundadır. İşveren seçtiği kişilerle hizmet sözleşmesi yapacaktır. İşe almadığı engelli kişileri ise, hangi sebeple kabul etmediğini 15 gün içinde Kuruma bildirecektir. Kurumun ikinci kez bildirdiği sakat ve eski hükümlüyü işveren işe almak zorundadır.

Bir Yargıtay kararına göre, yasanın bu emredici hükmü karşısında sakat ve eski hükümlü çalıştırma yükümlülüğünden, kadro açığının bulunmaması gerekçe gösterilerek kaçınılamaz.

İşveren, engelli olsun ya da olmasın işe aldığı herkesle hizmet akdi, yani iş sözleşmesi yapmak zorundadır. İş Kanunu uyarınca bir yıl ve daha uzun süreli iş sözleşmeleri yazılı şekilde yapılmak zorundadır. İşveren, sakat kimseyi veya eski hükümlüyü ve şartları gerçek- leştiği takdirde malûliyeti ortadan kalkan işçiyi, işe almamakta direnirse, işvereni sözleşme yapmaya zorlayabilecek bir hukukî yol bulunmamaktadır. Çünkü Türk hukukunda, Alman hukukunda varolan “Hizmet akdi kurmaya icbar davası”, yani iş sözleşmesi yapmaya zorlama davası düzenlenmemiştir. Bu yolun sağlanması için yasal düzenleme yapılması işçiler açısından faydalı olabilir.

Bu durumda olan engelli işçi, sadece ihbar ve şikayet yoluyla cezai hükümleri işverene uygulatma imkânına sahiptir. İşveren, çalıştırmadığı her sakat ve eski hükümlü için her ay ayrı ayrı ağır para cezasına mahkûm olacaktır. Şu anda bu miktar, İş Kanunu’nun 101. maddesine göre her ay için 750 YTL’dir ve daha artırılabilecektir. Kamu kuruluşları da bu para cezasından hiçbir şekilde muaf tutulamazlar. Tahsil edilen bu para cezaları, engelli ve eski hükümlülerin mesleki eğitim ve mesleki rehabilitasyonu, kendi işini kurma ve bu gibi projelerde kullanılmak üzere Türkiye İş Kurumu’na aktarılır.

İş Kanunu, işverenlerin yasal bir zorunlulukları olmadan, kendi özgür iradeleriyle engelli vatandaşları istihdam etmelerini sağlayabilecek bir teşvik hükmüne de yer vermiştir. 30. maddenin 10. fıkrasına göre; işverenler, kanunî oranların daha da üstünde özürlü, eski hükümlü ve terör mağduru işçi çalıştırırlarsa veya 50’den az işçi çalıştırdıkları halde yani engelli işçi çalıştırma yükümlülüğü olmamasına rağmen bu kişileri işe alırlarsa, ya da çalışma gücünü yüzde seksenden daha fazla kaybetmiş birini çalıştırırlarsa, her bir özürlü için işveren, sigorta prim hisselerinin sadece yüzde ellisini kendisi öder, yüzde ellisini ise Hazine öder.

Sadece özel sektör değil, kamu kurum ve kuruluşları da engelli işçi çalıştırmakla mükelleftir. Aksi takdirde, az önce belirttiğimiz gibi, bunlar da aynı özel sektör gibi ağır para cezalarıyla karşı karşıya kalırlar. Kamu kurum ve kuruluşları devletin organları oldukları için, bu noktada devlet bir anlamda kendi kendini cezalandırmak durumunda kalır. Çünkü devlet bunu kendisi yapmazsa, idari yargı yoluyla tazminata mahkûm edilir.

Özel sektörde mevcut işçi sayısının en az %3’ü engellilerden oluşmak zorundayken, bu oran kamuda %4’dür. Bu konuda kamu kurum ve kuruluşlarını, Başbakanlık Devlet Personel Başkanlığı denetler.

Engelli vatandaşların kamu işine yerleştirilmeleri için her yıl özel sınav açılır ve söz konu- su kamu sektörü özelleştirilse bile burada daha önce işe başlamış olan engelli kişi işten çıkarılamaz. Eğer bu yer kapanacak olursa, engelli işçi, o ildeki Türkiye İş Kurumu’na başvu- rur ve bu yolla kendisine normalin iki misli kadar iş kaybı tazminatı ödenir.

Bunların dışında da yasal düzenlemelerle engelli bireylere sosyal güvenlik bakımından birçok sosyal hak sağlanmıştır. Bunlardan bazılarına örnekler verelim:

  • Engelliye, anne ve babası öldüğü zaman bunların maaşı kalır,
  • Engellinin hiçbir geliri yoksa, il merkezinde ikâmet ediyorsa valiliğe, ilçede ikâmet ediyorsa kaymakamlığa başvurduğu takdirde, 18 yaşını doldurmuş olması şartıyla kendisine sürekli nitelikte aylık bağlanır,
  • SSK ve Emekli Sandığı’nca özürlülere erken emeklilik sağlanır,
  • Bir yükseköğretim kurumuna giren özürlü öğrenci Başbakanlık bursundan yararlanır,
  • Engelli vatandaşlar bazı vergilerden muaf tutulurlar,
  • Devlet tiyatroları engelli vatandaşlara ücretsizdir,
  • Seçim günleri oy kullanma işlemlerinde engellilere kolaylık sağlanır,
  • Türk Hava Yolları, engelli kişilere %40 oranında indirim sağlar,
  • Belediye otobüsleri engelli ya da sakat vatandaşlar için indirimlidir veya ücretsizdir,
  • Engelli kişiler H sınıfı sürücü belgesi alma hakkını haizdir,
  • İmar mevzuatındaki yenilik uyarınca; kaldırım, yaya yolları, konutlar, halka açık binalar ve mekânlar, özürlü bireylerin ulaşabilirliğine uygun hale getirilecektir,
  • Özürlüler için dernek, federasyon ve konfederasyon kurulur. Bunların aslî görevleri, özürlü kişiler için öngörülen yürürlükteki mevcut yasal düzenlemelerin uygulamada sosyal hayata tam olarak yansıması için gerekli etkinlikleri yapmak, gerekli mücadeleyi vermek olmalıdır.

Görüldüğü üzere, yürürlükteki mevzuat hukuku yani yazılı hukuk kuralları, engelli vatandaşları sosyal koruma altına alan kayda değer düzenlemeler içermektedir. Ancak önemli olan, bu düzenlemelerin sadece kağıt üzerinde kalmasını engellemek ve tam olarak uygulanmasını sağlamaktır. Unutulmamalıdır ki, hukukumuzda en büyük sorun uygulamada- dır. Bunun için sivil toplum örgütleri ve biz sağlıklı bireyler uğraş vermeliyiz. Bilmeliyiz ki, hepimiz hayatımız boyunca her an engelli bir kişi olma ihtimaliyle karşı karşıyayız.

Av. Levent Kıray

Engelli Vatandaşların Hukuki Hakları için toplam 25 yorum yapmış

  1. hasan semih cansoy Cevapla

    21 Kasım 2012 - 22:15

    ben 10.10.2012 tarihinden itibaren özel sektörde yani bir inşaat firmasında özürlü kadrosunda çalışıyorum fakat çalışmanın karşılığını aylık olarak şu ana kadar alamadım aylıklarımızın 15 günlük tutarı firmanın bünyesinde kalıyor diyorlar yani bizi madur ediyorlar biz özürlüler haklarımızı nerede savunacağız hakkımız olan aylıkücreti zamanında alamıyoruz

  2. y.ergen Cevapla

    17 Şubat 2013 - 12:47

    işkura gidip şikayette buluna bilirsiniz

  3. ahmet Cevapla

    18 Nisan 2013 - 01:26

    güzel hoş hepsini saydın ama bunların hiç birini göremiyoruz bir rapor cıkaralım dıyoruz onunda anamızdan emdıgınız sutu burnumuzdan getırıyorsunuz bu saydıkların tumunu yaptık ama hep laf hep yazı okadar madur ınsanlarımız varkı buna ben bıle dahıl okadar millet hakkımızı yıyor hepsi bizden faydalanıyor ama ne oluyorsa bu üzürlü vatandaşlarımıza oluyor hakkımızı savun dıyorsun güzel hoş diyorsun ama biri diyor şuraya git biri diyor buraya git nereye gidecegımızı şaştık hep bir yerden bir yere havele edıyorsunuz hep laf bir türlü ıcrat göremedık sızle bu dunyada hesaplaşamadık ama ötekı dunyada hesaplaşırız

  4. alime güneş Cevapla

    12 Haziran 2013 - 20:16

    63 yaşında 8 yaşındaki otistik torunuma bakıyorum eşimle beraber emekli maaaşı aldığımız için yardım vermiyorlar ne yapabilirim

  5. şaban kılınç Cevapla

    13 Haziran 2013 - 17:15

    benım yuzde 84 raporum var ben kendı işimi kurmak ıstıyorum ama nerden neyın kullançamı bılmıyorum devletten nasıl yararlana bılırım bana yardımçı olabılırmısınız

  6. Salettin Yıldırım Cevapla

    05 Temmuz 2013 - 21:08

    %86 özürlü raporum var.Bakıcı yardımı almak istiyorum.Verilmiyor.Ne yapmam gerekiyor?

  7. kurban kömür Cevapla

    28 Temmuz 2013 - 15:19

    benim 1994 doğumlu çocuğum var yüzde 76 zihinsel engelli lise eğitimini tamamladı mıalasef devletin bahsetmiş olduğu hak ve hukuklardan engelli vatandaş olarak yaralanamamaktadır.
    1.vasisi için 9 ay sürdü.
    2.okulların kapandığı kaç ay oldu diplomaları daha verilemedi. iş kura muracat edemedim.
    3.sağlıktan yararlanamıyor ya ek sıgorta yada yeşil kart heyetine girmesi gerekiyor.
    4.hastahaneye gidersin engelli öncelik hakkından bahsedilir sadece çalışma saatleri içinde.yani acil duumlarda mualesef
    5.ilçe vakıflara müracaat ettim maaş için ailede çalışanın geliri kişi başına dağılım yapıldığında kişi başına gelirin 119,5 tl altında olması getrekiyormuş.yani nerden tutsak elimizde kalıyor yasalar çok uygulatacak kurum yok.

  8. hatice Cevapla

    01 Ağustos 2013 - 15:59

    bakım maaşı alıyoruz 2022 maaşınıda alabiilrmiyiz

  9. hatice büyükmehmetoğlu Cevapla

    01 Ağustos 2013 - 16:06

    bakım maaşı alıyoruz 2022 maaşınıda alabiilrmiyiz

  10. seval soytaş Cevapla

    26 Ağustos 2013 - 16:08

    ben % 45 ortopedik engelliyim babamın durumu iyi bize hakkımızı vermiyor evlat ayırımı yapıyor benim 2 yaş küçüğüme para aktarıyor ben ne yapabilirim ben evliyim annem rahmetli oldu onun eşyasını bana vermiyorlar.

  11. Ahmet Bucak Cevapla

    02 Eylül 2013 - 13:45

    ben 67 yaşında ortopedik engelliyim %62 özürlü raporum var elektronikçiyim kendi iş yerim var yalnızım yanımda kimse çalışmıyor daha önce servislik yaptığım da gelire tabi tuttular
    işlerim hiç iyi gitmiyor günde 1lira dahi alamıyorum ben sadece bir uğraşım olsun diye çalışıyorum durumumu bimerden ilgililere iletttim
    gelen cevap gelire giren bir daha çıkamaz ve ailemden biri iş yeri açsa o da gerçek usulde başlar diye cevap geldi şimdi ben ayda 30 tl muhasebe 55 tl kdv damga harç 30 tl adını bilmediğim vergi 105 lira bu 125 tl %15 aylık kesintisi sayın ilgililer bu mu sizin engellilere tanıdığınız haklar emekli engelli 67 yaş vatandaşa
    daha çok mesele varda kısa kesiyorum hepinize engelsiz hayat diliyorum.

  12. Nadire yorulmaz Cevapla

    02 Eylül 2013 - 15:00

    benim 1994doğumlu5555

  13. Mustafa Cevapla

    02 Eylül 2013 - 16:26

    YA NE KADAR SAÇMA SAPAN YAZILAR YAZIYORSUNUZ BİRİ DİYOR ANAM ÖLDÜ ÖTEKİ DİYOR BABAM KAÇTI. SN. AV. LEVENT KIRAY SİZE YOL GÖSTERMİŞ YASALAR BU ŞEKİLDE YASALAR ÇERÇEVESİNDE HAKKINIZIN PEŞİNE DÜŞÜN DEMİŞ NEYİN PEŞİNDESİNİZ. BAKIYORUMDA KARŞIDAKİ İNSANI YARDIMCI OLDUĞUNA OLACAĞINA PİŞMAN OLUR. ARKADAŞLAR YORUMLARDA OKUDUKLARIMA GÖRE ARMUT PİŞ AĞZIMA DÜŞ İSTİYORSUNUZ. YAPMAYIN..!

  14. solmaz Cevapla

    24 Eylül 2013 - 10:13

    mustafa bey armut piş ağzıma duş lafı hiç yakıştıramadım pişen armut hırsızların ağzıan duşer görmesın sesın çıkmaz özurlu guçsuz insanları gözun faltaşı gibi görur sanki hırsız ların avukatı gibi bana somut olarak bir cevapver hangi özurlu tırlyonerlıktır 2013 yılında 2022 yasası özurlulere adeta darbe gibi yasa oldu vijdanen olafı kulanırken çok rıhatsın ama buda ne kadar vijdanlı olduğunu ispatlıyor ki bulafa okadar yazar var sesı çıkmıyor belki insansınız saygı duyduklarındandır bişe bilddiğinden deyıl

  15. seat Cevapla

    07 Kasım 2013 - 07:49

    ben özel sektörde 3 yıldır gececi olarak çalıştırıyorum ben söyledigim halde beni vardiyalı sisteme almıyorlar nereye şikayet etmeliyim

  16. Mehmet ali yıldırım Cevapla

    13 Kasım 2013 - 00:41

    bende kara çiğerdeyara var şiroz hastasiyim.tromsitlerım ve kanım daima düşüyor.şu an kemoterapı görüyorum.ege üniverstede.1500.emekli maşını alıyorum yetmiyor eşim çalışmıyor bana bakıyor.bu konuda beni aydınlatırsanız mihnettarım size

  17. mehmet Cevapla

    19 Kasım 2013 - 22:12

    Bazı şeyler vardırki yaşamayan bilmez bilemez, anlayamaz buda onlardan biri, işte evde bir özürlü yada yatalak bır hasta olmadığı sürece başkaları bunu anlayamazlar bizler ne desekte boş

  18. medine Cevapla

    09 Aralık 2013 - 22:01

    engelliler haklarını bir eylem şeklinde anlatabilirler

  19. numan gözde Cevapla

    16 Aralık 2013 - 13:45

    kamuda 5ay 29 calışan işciyim iş kazasından dolayı sol gözümü kaybetim daimi işci kadrosuna girme hakım varmı

  20. Şahbaz Durak Cevapla

    11 Mart 2014 - 21:08

    ben %53 özürlüyüm emekli olmak için özürlülüğüm bana yardımcı olacakmı 15 04 1955 doğumlu 1974 de hep sigortalı çalışdım çalışdığım fırmalar sigortamı düzenli yatırmadı bu güne kadar 3000 günüm var askerliğimi yatırmam şartmı yoksa emekli olmam için ne gerekiyor gereğini arz ederim

    Şahbaz Durak 48517343678 t.c 0531 554 71 76 cvp

  21. deers Cevapla

    16 Nisan 2014 - 16:35

    tc kimsenin hiç bir hakkı yok

  22. İLHAN KUYUMCU Cevapla

    11 Mayıs 2014 - 13:59

    .TC HUKUKUN ÜSTÜNLÜĞÜ..EGEMENLİĞİ ADI ALTINDA NEMALANAN YAMYAMLAR**İNSANIN CANINI KASEDEREK**TELEFONDA(kayıtlarda mevcut)*SESİN DÜZGÜN SEN ENGELLİ VATANDAŞ DEĞİLSİN*DİYEREK BUNALIMA SOKARAK CANINA KAS EDİYOR.*KALB AMELİYATI OLMUŞ BİR *TC ENGELLİ VATANDAŞI*OLARAK ŞEKERBAK AV.BÜROSU *BAIC HUKUK**BİRAZDA KENDİLERİNİ YARGILASINLAR..TC CUMHURBAŞKANINA E.POSTA İLE BİLDİRSEN NE YAZAR HEPSİ AYNI ŞEBEKE..GEÇMİŞTE GALİBA KUYRUK ACILARI VAR.NE OYUNLAR OYNANDI ÜZERİMDE AMA BEN KENDİMİ BİLİYORUM BU YETER..YARGIDA DAHİL..

  23. MESUT Cevapla

    29 Haziran 2014 - 22:27

    tanıdığım bir engelli var yaşı 26 aklı yerinde ayaklarından engelli ailesinden sürekli şiddet hakarek gibi davranışlar gördüğünü maaşını kullanmadığını söylüyor bu durumda ayrılmak istiyor evinden bu kişiye nasıl bir yardım yapılabilir cevap beklyorum ?

  24. ugur Cevapla

    08 Temmuz 2014 - 12:23

    Merhaba ben belediyede Taşören firmada temizlik işlerinde calisirken enfensiyon kaptim ve daha sonra kalp nakli oldum işe basladigim yıl 2009 rahatsizlandigim zaman ise 2009 12 ayi ve benim ragatsizligimi iş hastalığı olarak bir islem yapılmadı bende o zananlarda bunları düşünecek durumda degildim simdi ben dava etsem işçi mahkenesine ne gibi sonuç alabilirim. Yardimci olursaniz sevinirim. ..

  25. mumine.honca Cevapla

    17 Temmuz 2014 - 08:49

    10sene3ay bagkurum var kmls kanser hastasiyim %40uzeri heyet raporum var emekli olamiyorum yasim63 yardimci olursaniz memnun olurum

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Şu HTML etiketlerini ve özelliklerini kullanabilirsiniz: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>